"Bekçiler kimlik sorabilir mi, bekçiler arama yapabilir mi"

Son dönemde görevlendirilen ve sayıları artan mahalle bekçileriyle ilgili kamuoyunda "Bekçiler kimlik sorabilir mi, bekçiler arama yapabilir mi" sorularının cevabı aranıyor. 

772 sayılı Çarşı ve Mahalle Bekçileri Kanununa dayanılarak çıkarılan yönetmeliğe göre, bekçiler, görevleri sırasında, şüpheli gördükleri kişilerden kimlik göstermelerini isteyebilir; bekçilerin kimlik sormaya yetkileri var.

Bekçilerin görev ve yetkileriyle ilgili olarak iki mevzuat bulunuyor.

Birincisi 772 sayılı Çarşı ve Mahalle Bekçileri Kanunu, ikincisi ise Çarşı ve Mahalle Bekçilerinin Vazifeleri İle İlgili Olarak Riayet Etmesi Gereken Hususları Gösterir Yönetmeliği.

ACİL VE ZARURİ DURUM İLE KANUNDA YAZAN GÖREVLER

772 Sayılı Çarşı ve Mahalle Bekçileri Kanunu'nun 3. maddesinde Bekçilerin acele ve zaruri hallerdeki görevleri şu şekilde sıralanıyor: 

"Madde 3 - Çarşı ve mahalle bekçilerinin görevleri şunlardır :

A) Genel kolluk kuvvetlerinin derhal müdahalesine imkan bulunmayan acele ve zaruri hallerdeki görevleri,

1. Bir kimsenin can, mal ve ırzına saldırma ve tehditleri önlemek, saldıranları yakalamak,

2. Suç işlenirken veya işlendikten sonra, henüz izleri meydanda iken sanıkları yakalamak,

3. Kamu düzen ve güvenini bozacak mahiyetteki gösteri, yürüyüş ve karışıklıkların yapılmasına karşı, genel kolluk kuvvetleri gelinceye kadar önleyici tedbirleri almak,

4. Adli kolluk işleriyle ilgili vakalarda, delillerin kaybolmamasını sağlayan muhafaza tedbirlerini almak. (Bekçiler bu benddeki görevlerinin ifasında halkın yardımından da faydalanabilirler.)"

772 sayılı Çarşı ve Mahalle Bekçileri Kanunu'nun 3. maddesi bekçilerin görevlerini saymakla, hangi hallerde nasıl davranmaları gerektiğini göstermiş olup, bekçilerin yetkilerini ve görevlerini sınırlıyor. 

HANGİ HALDE GENEL KOLLUK GÖREVİ YAPAR?

Çarşı ve Mahalle Bekçilerinin Vazifeleri İle İlgili Olarak Riayet Etmesi Gereken Hususları Gösterir Yönetmeliğin 25.maddesinde ise şu hüküm yer alıyor:

"Madde 25 - Bekçiler, Kanunun 3 üncü maddesinde sayılan ve Genel Kolluk Kuvvetlerinin derhal müdahalesine imkan bulunmayan acele ve zaruri hallerde Genel Kolluk görevlerini yaparlar."

Bu yönetmelik maddesine göre, bekçiler, acele ve zaruri hallerde genel kolluk görevini yapabiliyor. Acele ve zaruri durumların neler olduğu ise Kanunun 3. maddesinin A bölümünde gösteriliyor. 

SOMUT ÖRNEK

Örneğin, bir kimsenin canına, malına saldırı varsa, bekçiler bu saldırıyı önlemek ve saldırganı yakalamak şeklinde genel kolluk görevi yapabilir. Yine bir suç henüz işlenmişse ve bekçi ordaysa bekçi genel kolluk görevi olarak sanıkları yakalayabilir.

Ancak bekçilere genel kolluk görevi yapma yetkisi veren yönetmelik bunu ancak Kanunun kendilerine görev olarak verdiği hususlarda acele ve zaruri bir durum olması şartına bağlamıştır.

Yönetmelikte, bekçilerin üst araması veya araçları durdurup arama yapabileceği şeklinde genel bir genel yetki bulunmamaktadır. Kanun hükmü ilki iki madde de "önlemek" ve "yakalamak", üçüncü maddede gösteri ve yürüyüşler öncesimde "önleyici tedbir almak", dördüncü maddede ise adli vakalarda "delillerin kaybolmamasını" sağlamak görevi vermiştir.

YÖNETMELİKTE KİMLİK GÖSTERMEYE DAİR YER ALAN HÜKÜM

Çarşı ve Mahalle Bekçilerinin vazifeleri ile ilgili olarak riayet etmesi gereken hususları gösterir yönetmeliğin Bekçilere kimlik araştırması yetkisi veren maddesine bakacak olursak:

"Madde 16 - Bekçiler bölgeleri içinde dolaşın şüpheli şahısları takip eder ve hüviyetlerini araştırırlar.
Şüpheli ve diğer şahısların suç teşkil eden bir fiilini gördüklerinde yakalayarak karakola teslim ederler."

Bu hükümle bekçilere kimlik araştırması yetkisi verilmiştir. Ancak vatandaşların kimliğini araştırmak isteyen bekçilerden kimliklerini göstermelerini istemesi mümkündür.

BEKÇİLER ÜST ARAMASI YAPABİLİR Mİ?

Gerek Kanun gerek ilgili yönetmeliğe göre bekçilerin herhangi bir araması yapma yetkisi bulunmuyor. Arama yapma konusunda ısrarcı olan bekçiler olursa, hangi gerekçeyle arama yaptığını tutanak altına alınması istenilebilir.

Üst arama yetkisi polislere dahi, 2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanununun çerçevesinde hakimlik kararıyla veriliyor.